მისტიკა, შიში და ფსიქოლოგია: რატომ გვჯერა „ჯადოს“ ფენომენის?
საუკუნეების განმავლობაში, კაცობრიობა ყოველთვის ეძებდა პასუხებს კითხვებზე, რომლებსაც რაციონალურად ვერ ხსნიდა. მოულოდნელი ავადმყოფობა, უიღბლობა, უეცარი უბედურება – როდესაც ადამიანს რეალური მიზეზის პოვნა უჭირს, ინსტინქტურად იწყებს ფიქრს ფარულ, ზებუნებრივ ძალებზე. სწორედ აქ იბადება „ჯადოსა“ და წყევლის ფენომენი.
დღეს, 21-ე საუკუნეშიც კი, ტექნოლოგიურ და სამეცნიერო ეპოქაში, ჯადოების თემა აქტუალობას არ კარგავს. რატომ არის ეს ფენომენი ასეთი სიცოცხლისუნარიანი?
ანტიკურ საბერძნეთში, რომში და ძველ ეგვიპტეში არსებობდა სპეციალური ე.წ. „წყევლის ფირფიტები“ (Defixiones), რომლებზეც ადამიანები თავიანთი მტრების სახელებსა და სასურველ სასჯელებს ტყვიის ფირფიტებზე ტვიფრავდნენ და მიწაში ფლავდნენ.
შუა საუკუნეებში კი „კუდიანებზე ნადირობა“ ნამდვილ ისტერიად იქცა. თუმცა, თუ ისტორიას ჩავუღრმავდებით, დავინახავთ, რომ ჯადოქრობაში ბრალდება ხშირად იყო:
არასასურველი ადამიანების თავიდან მოცილების გზა.
პირადი შურისძიების იარაღი.
აუხსნელი მოვლენების (მაგალითად, მოუსავლიანობის ან ეპიდემიების) ვინმეზე გადაბრალების მცდელობა.
თანამედროვე მედიცინამ და ფსიქოლოგიამ დაამტკიცა, რომ ადამიანის გონებას საოცარი ძალა აქვს. ყველამ იცის „პლაცებო“ (როცა გჯერა, რომ წამალი გშველის და ორგანიზმი მართლაც გამოჯანმრთელდება). თუმცა, არსებობს მისი საპირისპირო ფენომენიც – „ნოცებო“ (Nocebo) ეფექტი.
როგორ მუშაობს ეს?
თუ ადამიანს შთააგონებენ, ან მას მტკიცედ სჯერა, რომ მასზე „ჯადოა“ გაკეთებული, მისი ორგანიზმი მუდმივი სტრესის, შიშისა და შფოთვის რეჟიმში გადადის. სტრესის ჰორმონები (კორტიზოლი, ადრენალინი) ასუსტებს იმუნურ სისტემას, რასაც რეალურად მივყავართ ჯანმრთელობის გაუარესებამდე, უძილობამდე და დეპრესიამდე. ადამიანი ამ ყველაფერს აბრალებს „ჯადოს“, თუმცა რეალური მიზეზი საკუთარი ფსიქოლოგიური განწყობაა.
ადამიანის ტვინი მოწყობილია ისე, რომ ყველაფერში კანონზომიერებას ეძებს. თუ ვინმემ ეზოში უცნაური ნივთი (ნემსი, ძაფი, მიწა) იპოვა და მომდევნო დღეებში სამსახურში პრობლემა შეექმნა, ტვინი ავტომატურად აკავშირებს ამ ორ მოვლენას ერთმანეთთან, მიუხედავად იმისა, რომ მათ შორის რეალური კავშირი არ არსებობს. ამას მეცნიერებაში აპოფენია ან ილუზორული კორელაცია ჰქვია.
სხვადასხვა რელიგიასა და კულტურას ამ საკითხზე განსხვავებული შეხედულება აქვს. მაგალითად, ქრისტიანული სწავლებით, ბოროტი ძალების არსებობა არ უარყოფილა, თუმცა ითვლება, რომ ჭეშმარიტად მორწმუნე ადამიანზე, რომელიც სულიერ ცხოვრებას ეწევა, არანაირ მისტიკურ რიტუალს ძალა არ აქვს. შესაბამისად, შიში და პანიკა მხოლოდ აძლიერებს ნეგატიურ გავლენას.
ჯადოების, თვალის აღებისა და წყევლის რწმენა, პირველ რიგში, ადამიანის გაურკვევლობისა და უსუსურობის შიშზე დგას. როდესაც ცხოვრებაში სირთულეებია, ყველაზე მარტივი გზაა, დამნაშავე „უხილავ ძალებში“ ვეძებოთ.
თუმცა, საუკეთესო „ანტიდოტი“ ყოველთვის არის რაციონალური აზროვნება, საკუთარი თავის რწმენა და შიშების მართვა. როგორც ძველი ბრძენები ამბობდნენ: „ბოროტებას ძალა მხოლოდ მაშინ აქვს, როცა მისი გჯერა და უშვებ შენს გონებაში“.
